Okresy większej energii, obniżonego nastroju czy zmiennej motywacji zdarzają się wielu osobom. Nie każda zmiana samopoczucia oznacza jednak chorobę afektywną dwubiegunową. W przypadku ChAD zmiany dotyczą nie tylko nastroju, ale również poziomu aktywności, potrzeby snu, szybkości myślenia, sposobu podejmowania decyzji oraz codziennego funkcjonowania. ChAD, czyli choroba afektywna dwubiegunowa, wiąże się z występowaniem epizodów manii lub hipomanii, a u wielu osób również depresji. Pomiędzy nimi mogą pojawiać się okresy stabilnego samopoczucia, nazywane remisją. Przebieg choroby jest indywidualny – epizody nie zawsze następują po sobie w regularnej kolejności i mogą mieć różne nasilenie.
Potoczne określenie „dwubiegunówka” bywa używane jako synonim ChAD, ale może nadmiernie upraszczać charakter choroby. Nie chodzi bowiem o zwykłe przechodzenie od dobrego do złego humoru, lecz o wyraźne epizody wpływające na sposób myślenia, zachowanie, relacje i zdolność wykonywania codziennych obowiązków.
Najważniejsze informacje
- ChAD jest zaburzeniem nastroju, w którym pojawiają się epizody manii lub hipomanii, a często również depresji.
- Mania i hipomania nie oznaczają wyłącznie dobrego nastroju – mogą wiązać się z drażliwością, pobudzeniem, ograniczoną potrzebą snu i ryzykownymi decyzjami.
- Epizod depresyjny może obejmować smutek, utratę zainteresowań, brak energii, problemy ze snem, poczucie winy i myśli samobójcze.
- Pomiędzy epizodami mogą występować długie okresy stabilnego funkcjonowania.
- Rozpoznanie ChAD wymaga konsultacji psychiatrycznej i dokładnej analizy przebiegu objawów.
- Psychoterapia indywidualna może wspierać leczenie, ale nie zastępuje diagnozy psychiatrycznej ani odpowiednio dobranej farmakoterapii.
- Nagłe odstawienie przepisanych leków może zwiększać ryzyko nawrotu i powinno być zawsze konsultowane z lekarzem.
Czym jest choroba afektywna dwubiegunowa?
Choroba afektywna dwubiegunowa jest zaburzeniem psychicznym, w którego przebiegu występują wyraźne zmiany nastroju, energii i aktywności. Mogą one przyjmować postać epizodów maniakalnych, hipomaniakalnych, depresyjnych, mieszanych.
Światowa Organizacja Zdrowia wskazuje, że podczas epizodu maniakalnego mogą pojawić się bardzo wysoki lub drażliwy nastrój, znacznie zwiększona energia, nadmierna aktywność, pobudzenie i impulsywność. Epizod depresyjny wiąże się natomiast między innymi z obniżonym nastrojem, utratą zainteresowań i przyjemności, brakiem energii, poczuciem beznadziei oraz zaburzeniami snu.
Epizody ChAD mogą trwać od kilku dni do wielu tygodni, a ich konsekwencje bywają widoczne w pracy, nauce, finansach, relacjach i zdrowiu. U części osób pomiędzy epizodami występują tygodnie, miesiące, a nawet lata stabilnego samopoczucia.
Jakie są objawy ChAD?
Objawy zależą od rodzaju aktualnego epizodu. Ta sama osoba może w różnych okresach zachowywać się i czuć zupełnie inaczej. Dlatego podczas diagnozy ważne jest spojrzenie na funkcjonowanie w dłuższej perspektywie, a nie tylko na samopoczucie w dniu konsultacji.
| Rodzaj epizodu | Możliwe objawy | Wpływ na codzienne funkcjonowanie |
| Mania | Wyraźnie podwyższony lub drażliwy nastrój, bardzo duża energia, mała potrzeba snu, szybka mowa, natłok myśli, nadmierna pewność siebie, impulsywność | Poważne konflikty, ryzykowne decyzje, niekontrolowane wydatki, problemy zawodowe, prawne lub finansowe; czasami konieczność leczenia szpitalnego |
| Hipomania | Większa niż zwykle energia, aktywność i pewność siebie, ograniczona potrzeba snu, rozmowność, liczne plany, łatwe rozpraszanie się | Zmiana jest zauważalna, ale zwykle nie powoduje tak znacznej dezorganizacji jak mania; osoba może odbierać ten stan jako wyjątkowo dobry okres |
| Depresja | Obniżony nastrój, utrata zainteresowań, brak energii, problemy ze snem i koncentracją, poczucie winy, beznadziei lub bezwartościowości | Wycofanie z relacji, trudności z pracą i codziennymi obowiązkami, zaniedbywanie potrzeb, ryzyko samookaleczeń lub myśli samobójczych |
| Epizod z objawami mieszanymi | Jednoczesne występowanie objawów depresyjnych oraz pobudzenia, napięcia, gonitwy myśli lub zwiększonej aktywności | Silny niepokój, rozdrażnienie, impulsywność, bezsenność i poczucie beznadziei mogą występować w tym samym czasie |
| Remisja | Brak wyraźnych objawów albo ich niewielkie nasilenie | Możliwe stabilne funkcjonowanie, choć nadal ważne jest obserwowanie wczesnych sygnałów kolejnego epizodu |
Tabela ma charakter edukacyjny. Nie służy do samodzielnego rozpoznania ChAD ani oceny bliskiej osoby.
Jak może wyglądać epizod manii?
Mania nie zawsze oznacza radość i entuzjazm. U części osób dominują drażliwość, niecierpliwość, napięcie lub agresywne reagowanie na próby ograniczenia podejmowanych działań.
Możliwe objawy manii obejmują:
- bardzo silne pobudzenie i zwiększoną aktywność,
- znacznie ograniczoną potrzebę snu bez odczuwania zmęczenia,
- bardzo szybkie mówienie,
- gonitwę myśli i gwałtowne zmiany tematów,
- trudność w skupieniu uwagi,
- nadmierną pewność siebie,
- poczucie wyjątkowych możliwości, zdolności lub znaczenia,
- podejmowanie licznych projektów bez realistycznej oceny ich wykonalności,
- impulsywne wydawanie pieniędzy,
- ryzykowne zachowania seksualne,
- niebezpieczną jazdę samochodem,
- nadużywanie alkoholu lub innych substancji,
- konflikty wynikające z drażliwości i braku krytycyzmu.
Osoba w manii może nie dostrzegać, że jej zachowanie uległo zmianie. Może uważać, że czuje się lepiej niż kiedykolwiek, jest wyjątkowo produktywna i nie potrzebuje pomocy. Otoczenie może natomiast zauważyć, że podejmuje decyzje niezgodne ze swoim dotychczasowym sposobem funkcjonowania.
W ciężkim epizodzie manii mogą pojawić się objawy psychotyczne, takie jak urojenia lub omamy. Mogą one dotyczyć na przykład przekonania o posiadaniu wyjątkowej misji, zdolności, bogactwa albo szczególnej pozycji. Taki stan wymaga pilnej oceny psychiatrycznej.
Czym hipomania różni się od manii?
Hipomania obejmuje objawy podobne do manii, ale mają one mniejsze nasilenie. Nie powoduje ona tak poważnego zaburzenia funkcjonowania i nie występują w niej objawy psychotyczne.
| Obszar | Hipomania | Mania |
| Nastrój i energia | Wyraźnie podwyższone lub drażliwe, ale osoba zachowuje większą kontrolę | Bardzo silne pobudzenie, euforia lub drażliwość |
| Funkcjonowanie | Zmiana jest widoczna, lecz nie prowadzi do głębokiej dezorganizacji | Możliwe poważne zaburzenie życia zawodowego, rodzinnego i społecznego |
| Ocena sytuacji | Może być osłabiona, ale zwykle częściowo pozostaje zachowana | Krytycyzm może być znacznie ograniczony |
| Ryzykowne zachowania | Mogą występować | Mogą mieć bardzo poważne konsekwencje |
| Objawy psychotyczne | Nie występują | Mogą wystąpić |
| Leczenie szpitalne | Zwykle nie jest konieczne z powodu samej hipomanii | Może być potrzebne dla ochrony zdrowia i bezpieczeństwa |
Hipomania może być trudna do rozpoznania, ponieważ bywa odczuwana jako okres wyjątkowej kreatywności, pewności siebie i efektywności. Osoba może nie zgłaszać jej podczas konsultacji, zwłaszcza gdy szuka pomocy dopiero z powodu depresji.
W diagnozie ważne jest więc pytanie nie tylko o okresy obniżonego nastroju, lecz także o wcześniejsze fazy ograniczonej potrzeby snu, nadmiernej energii, impulsywności i nietypowo wysokiej aktywności.
Jak wygląda epizod depresyjny w ChAD?
Objawy depresji w przebiegu ChAD mogą przypominać depresję występującą bez epizodów manii lub hipomanii.
Możliwe są:
- utrzymujący się smutek, pustka lub drażliwość,
- wyraźny spadek energii,
- brak zainteresowania czynnościami, które wcześniej sprawiały przyjemność,
- problemy ze snem albo nadmierna senność,
- zmiana apetytu i masy ciała,
- trudności z koncentracją i podejmowaniem decyzji,
- spowolnienie albo niepokój ruchowy,
- poczucie winy, bezwartościowości lub beznadziei,
- wycofywanie się z kontaktów,
- trudność w wykonywaniu podstawowych obowiązków,
- myśli o śmierci, samookaleczeniu lub samobójstwie.
To właśnie epizody depresyjne mogą być powodem pierwszej konsultacji. Jeżeli wcześniejsze okresy hipomanii nie zostaną rozpoznane, choroba może początkowo zostać uznana za depresję jednobiegunową. Dlatego podczas diagnozy specjalista pyta o cały przebieg nastroju, energii, aktywności i snu.
Czym są epizody mieszane?
W przebiegu ChAD objawy nie zawsze układają się w prosty schemat: mania, stabilizacja, depresja. Czasami cechy obu biegunów pojawiają się jednocześnie.
Osoba może na przykład:
- odczuwać beznadzieję, a jednocześnie mieć dużo energii,
- przeżywać silny smutek połączony z pobudzeniem,
- mieć gonitwę myśli i równocześnie negatywnie oceniać siebie,
- doświadczać bezsenności, drażliwości i myśli samobójczych,
- działać impulsywnie mimo bardzo obniżonego nastroju.
Takie połączenie może być szczególnie trudne, ponieważ depresyjnym myślom towarzyszy energia i pobudzenie ułatwiające podjęcie gwałtownego działania. Objawy mieszane wymagają możliwie szybkiej konsultacji psychiatrycznej.
Czy pomiędzy epizodami nastrój może być stabilny?
Tak. ChAD nie oznacza nieustannego przechodzenia od manii do depresji. Pomiędzy epizodami mogą występować długie okresy remisji, podczas których człowiek funkcjonuje stabilnie i nie doświadcza wyraźnych objawów.
Niektóre osoby przechodzą niewiele epizodów w ciągu życia, a inne doświadczają częstszych nawrotów. Przebieg może zmieniać się również na kolejnych etapach życia.
Okres stabilizacji nie oznacza, że wcześniejsze rozpoznanie było błędne albo że leczenie można samodzielnie zakończyć. Jednym z celów terapii jest właśnie utrzymanie remisji i zmniejszenie ryzyka kolejnych epizodów.
Jakie są rodzaje choroby afektywnej dwubiegunowej?
W praktyce najczęściej mówi się o ChAD typu I i typu II.
ChAD typu I
W tym przebiegu występuje co najmniej jeden epizod manii. Mogą pojawiać się także epizody depresyjne, ale nie są one konieczne do rozpoznania typu I.
Mania może prowadzić do poważnego zaburzenia codziennego funkcjonowania, zachowań zagrażających bezpieczeństwu, objawów psychotycznych lub konieczności hospitalizacji.
ChAD typu II
W ChAD typu II występują epizody hipomanii oraz depresji. Nie dochodzi natomiast do pełnego epizodu manii.
Określenie „typ II” nie oznacza łagodnej lub mniej istotnej choroby. Epizody depresyjne mogą być długotrwałe, nawracające i bardzo obciążające. Hipomania może natomiast długo pozostawać nierozpoznana, zwłaszcza gdy jest przeżywana jako okres większej sprawności i kreatywności.
Cyklotymia
Cyklotymia wiąże się z przewlekłymi wahaniami nastroju, które nie osiągają pełnego nasilenia epizodu hipomanii i depresji. Nie należy jej jednak utożsamiać z naturalną zmiennością emocjonalną. Wymaga oceny specjalisty, zwłaszcza gdy wahania wpływają na relacje, pracę i codzienne decyzje.
Czy ChAD to po prostu częste zmiany nastroju?
Nie. Nastrój może zmienić się w ciągu dnia pod wpływem zmęczenia, stresu, konfliktu, sukcesu albo rozczarowania. W ChAD objawy tworzą wyraźny epizod, który oznacza zmianę w stosunku do zwykłego sposobu funkcjonowania danej osoby.
Znaczenie mają przede wszystkim:
- czas trwania zmiany,
- jej intensywność,
- wpływ na sen i poziom energii,
- zmiana aktywności i sposobu mówienia,
- impulsywność i podejmowane decyzje,
- konsekwencje dla pracy, nauki i relacji,
- obecność wcześniejszych epizodów,
- występowanie okresów stabilnego funkcjonowania.
Samo przeżywanie silnych emocji, zmiennego humoru albo drażliwości nie wystarcza do rozpoznania ChAD.
Co może zostać pomylone z chorobą afektywną dwubiegunową?
Objawy ChAD mogą częściowo przypominać inne problemy. W diagnozie różnicowej specjalista może brać pod uwagę między innymi:
- depresję nawracającą,
- ADHD,
- zaburzenia osobowości, w tym osobowość borderline,
- zaburzenia lękowe,
- PTSD i reakcje na traumę,
- zaburzenia psychotyczne,
- działanie alkoholu lub innych substancji,
- skutki przyjmowania określonych leków,
- choroby somatyczne wpływające na nastrój i energię,
- zaburzenia snu.
W ADHD trudności z koncentracją, impulsywnością i nadmierną aktywnością mają zwykle bardziej stały charakter. Z kolei w ChAD wyraźnie zmieniają się w zależności od epizodu.
W osobowości borderline silne reakcje emocjonalne często wiążą się bezpośrednio z relacjami, odrzuceniem i aktualnymi wydarzeniami. W ChAD epizod może utrzymywać się niezależnie od bieżącej sytuacji i obejmuje charakterystyczne zmiany energii, aktywności oraz potrzeby snu.
Takie różnice nie zawsze są łatwe do zauważenia bez dokładnego wywiadu. Możliwe jest również współwystępowanie kilku rozpoznań.
Jak wygląda diagnoza ChAD?
Nie istnieje pojedyncze badanie krwi, test psychologiczny ani badanie obrazowe, które samodzielnie potwierdzałoby chorobę afektywną dwubiegunową. Rozpoznanie opiera się przede wszystkim na wywiadzie klinicznym i analizie przebiegu objawów.
Specjalista może zapytać o:
- aktualny nastrój i poziom energii,
- wcześniejsze epizody depresji,
- okresy ograniczonej potrzeby snu,
- zmiany szybkości myślenia i mówienia,
- impulsywne lub ryzykowne zachowania,
- wpływ objawów na pracę i relacje,
- wcześniejsze leczenie,
- stosowane leki,
- alkohol i inne substancje,
- choroby somatyczne,
- występowanie podobnych trudności w rodzinie,
- myśli samobójcze i zachowania autoagresywne.
Pomocne mogą być informacje przekazane przez bliską osobę, ponieważ pacjent nie zawsze dostrzega zmianę zachowania podczas hipomanii lub manii. Odbywa się to jednak z poszanowaniem zasad poufności i po uzgodnieniu z osobą korzystającą z pomocy.
Lekarz może również zlecić badania służące wykluczeniu somatycznych przyczyn objawów lub ocenie bezpieczeństwa planowanego leczenia. Wytyczne NICE zalecają, aby ocenę i leczenie ChAD prowadzili specjaliści mający odpowiednie przygotowanie w zakresie zaburzeń afektywnych.
Dlaczego rozpoznanie ChAD może się opóźniać?
Osoba doświadczająca depresji zwykle zauważa cierpienie i ograniczenia wynikające z objawów. Hipomania może natomiast wydawać się czymś korzystnym: okresem energii, produktywności i pewności siebie.
Podczas konsultacji pacjent może więc szczegółowo opisywać depresję, ale nie wspomnieć o wcześniejszych okresach:
- bardzo krótkiego snu bez zmęczenia,
- licznych pomysłów i intensywnej aktywności,
- szybkiego mówienia,
- impulsywnych zakupów,
- podejmowania ryzyka,
- wyraźnie zwiększonej pewności siebie,
- nietypowej drażliwości.
Czasami dopiero analiza kilku lat funkcjonowania pozwala dostrzec powtarzający się wzorzec.
Jak leczy się chorobę afektywną dwubiegunową?
Leczenie ChAD powinno być prowadzone przez lekarza psychiatrę i dostosowane do rodzaju epizodu, dotychczasowego przebiegu choroby, stanu zdrowia oraz indywidualnych potrzeb pacjenta.
Najczęściej obejmuje:
- leczenie farmakologiczne,
- konsultacje psychiatryczne,
- psychoterapię lub inne interwencje psychologiczne,
- psychoedukację,
- obserwowanie wczesnych sygnałów nawrotu,
- dbanie o regularność snu i rytmu dnia,
- ograniczanie substancji psychoaktywnych,
- plan działania na wypadek pogorszenia stanu.
WHO, NHS i NICE wskazują, że w leczeniu ChAD wykorzystuje się leki stabilizujące nastrój i inne leki psychiatryczne, a psychoterapia może stanowić ważną część całościowego planu pomocy. Wybór terapii zależy między innymi od tego, czy osoba doświadcza manii, hipomanii, depresji czy pozostaje w okresie stabilizacji.
Nie należy samodzielnie rozpoczynać, zmieniać ani odstawiać leków. Dotyczy to również leków przeciwdepresyjnych, które u osób z ChAD wymagają szczególnie uważnego doboru i monitorowania przez psychiatrę.
Jak psychoterapia indywidualna może wspierać osobę z ChAD?
Psychoterapia indywidualna nie zastępuje leczenia psychiatrycznego, ale może być jego ważnym uzupełnieniem. Szczególnie istotna bywa w okresach stabilizacji oraz podczas leczenia epizodu depresyjnego, jeżeli stan pacjenta pozwala na regularną pracę terapeutyczną.
Psychoterapia może pomagać w:
- rozpoznawaniu pierwszych sygnałów manii, hipomanii i depresji,
- obserwowaniu związku między snem, stresem i zmianami nastroju,
- przygotowaniu planu działania na wypadek pogorszenia,
- zwiększaniu regularności codziennego funkcjonowania,
- radzeniu sobie z konsekwencjami wcześniejszych epizodów,
- odbudowywaniu relacji po okresach impulsywnych działań lub wycofania,
- pracy nad poczuciem winy, wstydem i obniżoną samooceną,
- radzeniu sobie z depresyjnymi myślami,
- akceptowaniu potrzeby długoterminowego leczenia,
- wzmacnianiu współpracy z lekarzem,
- ograniczaniu zachowań zwiększających ryzyko nawrotu.
Ważnym elementem może być także nauka odróżniania zwykłych zmian samopoczucia od wczesnych oznak rozpoczynającego się epizodu.
Jak przygotować plan rozpoznawania nawrotu?
W okresie stabilnego funkcjonowania warto wspólnie ze specjalistą określić indywidualne sygnały ostrzegawcze.
| Możliwy sygnał | Co można wcześniej zauważyć? |
| Zmiana snu | Coraz późniejsze zasypianie, krótszy sen, brak zmęczenia mimo nieprzespanej nocy |
| Wzrost aktywności | Podejmowanie wielu projektów jednocześnie, trudność z odpoczynkiem |
| Zmiana sposobu mówienia | Szybsza mowa, przeskakiwanie między tematami, potrzeba ciągłego kontaktu |
| Zwiększona impulsywność | Zakupy, ryzykowne inwestycje, używki, gwałtowne decyzje |
| Drażliwość | Częstsze konflikty, niecierpliwość, odbieranie uwag jako prób ograniczania |
| Obniżenie nastroju | Wycofanie, utrata zainteresowań, trudność ze wstawaniem i wykonywaniem obowiązków |
| Zmiana koncentracji | Natłok myśli albo znaczne spowolnienie i problemy z podejmowaniem decyzji |
| Rezygnacja z leczenia | Przekonanie, że konsultacje lub leki nie są już potrzebne |
Plan może obejmować ustalenie, z kim skontaktować się po zauważeniu określonych zmian, kiedy umówić wcześniejszą konsultację psychiatryczną oraz jakie zachowania ograniczyć do czasu oceny stanu.
Jak bliscy mogą wspierać osobę z ChAD?
Bliscy mogą zauważyć zmianę wcześniej niż osoba rozpoczynająca epizod. Pomocne może być spokojne odnoszenie się do konkretnych zachowań, na przykład:
„Od kilku nocy prawie nie śpisz i podejmujesz dużo nowych zobowiązań. Martwię się, że może rozpoczynać się kolejny epizod. Skontaktujmy się z lekarzem”.
Zazwyczaj mniej pomocne są:
- kłótnie o to, czy dana osoba „zachowuje się normalnie”,
- wyśmiewanie planów i przekonań,
- przypisywanie objawów złej woli,
- przejmowanie całkowitej kontroli bez wyjaśnienia,
- oczekiwanie, że chory sam „weźmie się w garść”.
Wsparcie nie oznacza jednak akceptowania przemocy, ryzykownych zachowań ani narażania bezpieczeństwa rodziny. W sytuacji narastającej manii, objawów psychotycznych lub zagrożenia życia konieczna może być pilna pomoc medyczna.
Jak specjaliści Ośrodka Bednarska mogą wspierać osoby z ChAD?
W Ośrodku Pomocy Psychologicznej Bednarska pracują specjaliści mający doświadczenie w pomocy osobom z zaburzeniami nastroju, w tym chorobą afektywną dwubiegunową, depresją i manią.
Pierwszym krokiem może być konsultacja specjalisty, która pozwala ocenić aktualny stan, omówić przebieg wcześniejszych epizodów i ustalić właściwy kierunek dalszej pomocy. W przypadku podejrzenia ChAD szczególne znaczenie ma konsultacja psychiatryczna, ponieważ rozpoznanie oraz decyzje dotyczące leczenia farmakologicznego należą do lekarza.
Po ustabilizowaniu stanu lub zgodnie z indywidualnymi zaleceniami psychoterapia indywidualna może wspierać pacjenta w rozpoznawaniu nawrotów, regulowaniu rytmu życia, radzeniu sobie ze skutkami epizodów i odbudowywaniu relacji.
W zespole Bednarskiej znajdują się zarówno lekarze zajmujący się zaburzeniami afektywnymi, w tym depresją i manią, jak i psychoterapeuci pracujący bezpośrednio z osobami z rozpoznaniem choroby afektywnej dwubiegunowej.
Kiedy potrzebna jest pilna konsultacja?
Nie należy zwlekać z uzyskaniem pomocy, jeżeli pojawiają się:
- prawie całkowity brak snu przez kolejne noce,
- szybko narastające pobudzenie,
- niebezpieczne lub skrajnie ryzykowne decyzje,
- utrata kontroli nad wydatkami,
- silna agresja albo zachowanie zagrażające otoczeniu,
- urojenia lub omamy,
- niemożność zadbania o podstawowe potrzeby,
- zachowania autoagresywne,
- myśli lub zamiary samobójcze,
- gwałtowne odstawienie leków połączone z pogorszeniem stanu.
W przypadku bezpośredniego zagrożenia życia lub zdrowia należy zadzwonić pod numer alarmowy 112 albo zgłosić się do najbliższej izby przyjęć lub szpitalnego oddziału ratunkowego.
Choroba afektywna dwubiegunowa – ChAD – najczęściej zadawane pytania
Źródła:
- World Health Organization, Bipolar disorder
- National Health Service, Bipolar disorder
- National Institute for Health and Care Excellence, Bipolar disorder: assessment and management
- Royal College of Psychiatrists, Bipolar disorder