Traumatyczne doświadczenie nie zawsze jest jednym, nagłym wydarzeniem. Czasami zagrożenie, przemoc, odrzucenie lub zaniedbanie powtarzają się przez wiele miesięcy albo lat. Szczególnie trudna może być sytuacja, w której osoba nie ma możliwości ucieczki, jest zależna od sprawcy albo doświadcza krzywdzenia ze strony kogoś, kto powinien zapewniać jej bezpieczeństwo. Takie przeżycia mogą prowadzić do trudności określanych jako trauma złożona. Ich skutki nie muszą ograniczać się do powracających wspomnień. Mogą wpływać również na sposób przeżywania emocji, obraz siebie, relacje z innymi ludźmi, poczucie bezpieczeństwa oraz reakcje ciała.
U części osób rozwija się C-PTSD, czyli złożony zespół stresu pourazowego. Nie oznacza to jednak, że każda osoba, która doświadczyła przemocy lub zaniedbania, otrzyma takie rozpoznanie. Reakcje na traumę są indywidualne i zależą między innymi od rodzaju doświadczeń, czasu ich trwania, wieku, dostępnego wsparcia oraz późniejszych warunków życia.
Czym jest trauma złożona?
Pojęcie traumy złożonej opisuje konsekwencje wielokrotnych, długotrwałych lub nakładających się na siebie doświadczeń, które przekraczały możliwości poradzenia sobie w danym okresie życia.
Źródłem takich trudności mogą być między innymi:
- przemoc fizyczna, psychiczna lub seksualna,
- długotrwała przemoc domowa,
- zaniedbanie emocjonalne lub fizyczne,
- wychowywanie się w atmosferze ciągłego zagrożenia,
- częste poniżanie, ośmieszanie lub odrzucanie,
- nieprzewidywalność zachowania opiekunów,
- wykorzystywanie i kontrolowanie,
- wielokrotne straty lub rozłąki,
- przebywanie w niewoli, strefie wojny lub innym środowisku bez możliwości ucieczki,
- wieloletnie doświadczenie prześladowania albo przemocy instytucjonalnej.
NHS wskazuje, że złożony stres pourazowy może rozwinąć się po powtarzających się traumatycznych wydarzeniach, takich jak przemoc, wykorzystywanie czy zaniedbanie. Szczególne znaczenie mogą mieć doświadczenia długotrwałe, rozpoczynające się we wczesnym wieku albo związane z osobą, od której poszkodowany był zależny.
Trauma złożona nie jest oceną tego, czy przeżycie było „wystarczająco poważne”. Dwie osoby mogą zareagować inaczej na podobne wydarzenie. Znaczenie ma nie tylko to, co się wydarzyło, ale także to, czy człowiek miał możliwość obrony, otrzymał pomoc, został wysłuchany i mógł później odzyskać poczucie bezpieczeństwa.
Czy trauma złożona i C-PTSD oznaczają to samo?
Określenia te są często stosowane zamiennie, ale nie mają dokładnie takiego samego znaczenia.
Trauma złożona opisuje zazwyczaj charakter doświadczeń i ich szerokie konsekwencje psychiczne. C-PTSD, nazywane także złożonym zespołem stresu pourazowego, jest natomiast konkretnym rozpoznaniem uwzględnionym w klasyfikacji ICD-11 Światowej Organizacji Zdrowia.
Aby można było rozpoznać C-PTSD, występują trudności charakterystyczne dla zespołu stresu pourazowego:
- ponowne przeżywanie traumatycznego wydarzenia,
- unikanie wspomnień i sytuacji związanych z traumą,
- utrzymujące się poczucie zagrożenia.
Towarzyszą im dodatkowe problemy określane jako zaburzenia organizacji Ja:
- znaczna trudność w regulowaniu emocji,
- utrwalony negatywny obraz siebie,
- poważne trudności w tworzeniu i utrzymywaniu relacji.
WHO uwzględniła złożony zespół stresu pourazowego jako odrębną kategorię w ICD-11. Rozpoznanie ma pomagać w dokładniejszym identyfikowaniu skutków chronicznej lub powtarzającej się traumy i odpowiednim planowaniu pomocy.
Można doświadczać skutków traumy złożonej bez spełniania wszystkich kryteriów C-PTSD. Możliwa jest także sytuacja, w której występują jednocześnie objawy depresji, zaburzeń lękowych, problemów ze snem, uzależnienia albo trudności osobowościowych. Dlatego samodzielne rozpoznanie na podstawie listy objawów może być mylące.
Jakie mogą być objawy traumy złożonej?
Skutki traumy nie u każdej osoby wyglądają tak samo. Niektórzy odczuwają silny lęk i pobudzenie, inni przede wszystkim odrętwienie, pustkę albo odcięcie od własnych emocji. Objawy mogą nasilać się pod wpływem konfliktu, bliskości, krytyki, utraty kontroli lub sytuacji przypominających wcześniejsze doświadczenia.
Poniższa tabela ma charakter edukacyjny. Nie jest testem diagnostycznym.
| Obszar trudności | Jak może być przeżywany? | Jak może wpływać na codzienne życie? |
| Poczucie ciągłego zagrożenia | Napięcie, czujność, trudność z odprężeniem, silne reakcje na hałas lub nagły ruch | Problemy ze snem, koncentracją i odpoczynkiem, unikanie nowych miejsc |
| Powracające wspomnienia | Obrazy, koszmary, reakcje ciała lub wrażenie, jakby wydarzenie działo się ponownie | Trudność w skupieniu się na teraźniejszości i wykonywaniu codziennych obowiązków |
| Unikanie | Odsuwanie myśli, rozmów, miejsc lub osób kojarzących się z traumą | Ograniczanie aktywności, wycofanie społeczne, rezygnowanie z ważnych spraw |
| Trudność w regulowaniu emocji | Gwałtowny lęk, złość, rozpacz albo długotrwałe odrętwienie | Konflikty, impulsywne reakcje, trudność w uspokojeniu się po stresie |
| Negatywny obraz siebie | Wstyd, poczucie winy, przekonanie o własnej bezwartościowości lub uszkodzeniu | Rezygnowanie z szans, trudność w przyjmowaniu wsparcia, silna samokrytyka |
| Problemy w relacjach | Lęk przed bliskością lub porzuceniem, brak zaufania, nadmierne dostosowywanie się | Unikanie więzi, pozostawanie w krzywdzących relacjach albo gwałtowne zrywanie kontaktów |
| Odcięcie i dysocjacja | Poczucie nierealności, oddalenia od ciała, emocji lub otoczenia | Luki w pamięci, trudność w podejmowaniu decyzji, wrażenie funkcjonowania „na autopilocie” |
| Objawy z ciała | Napięcie mięśni, bóle, zmęczenie, dolegliwości żołądkowe, kołatanie serca | Częste poczucie wyczerpania i trudność w rozpoznawaniu związku między ciałem a emocjami |
| Potrzeba kontroli | Silny niepokój, gdy sytuacja jest nieprzewidywalna | Nadmierne planowanie, trudność w delegowaniu zadań i spontanicznym działaniu |
| Zachowania służące obniżeniu napięcia | Sięganie po substancje, ryzykowne działania, kompulsywne zachowania | Krótkotrwała ulga połączona z późniejszym wstydem, poczuciem winy lub konsekwencjami zdrowotnymi |
W C-PTSD trudności charakterystyczne dla PTSD łączą się z problemami dotyczącymi emocji, obrazu siebie i relacji. Mogą pojawiać się także silny wstyd, poczucie winy, trudność w odczuwaniu więzi oraz przekonanie, że jest się trwale gorszym lub bezwartościowym.
Jak trauma z dzieciństwa wpływa na dorosłe życie?
Dziecko uczy się rozpoznawania emocji, budowania poczucia własnej wartości i tworzenia więzi przede wszystkim w kontakcie z opiekunami. Jeżeli dorosły jest jednocześnie źródłem bezpieczeństwa i zagrożenia, dziecko może nie mieć możliwości uniknięcia krzywdzącej sytuacji.
Aby przetrwać, może nauczyć się:
- stale obserwować nastrój innych osób,
- przewidywać niebezpieczeństwo,
- ukrywać własne emocje i potrzeby,
- brać odpowiedzialność za zachowanie dorosłych,
- podporządkowywać się, aby ograniczyć ryzyko konfliktu,
- odcinać się od uczuć i sygnałów płynących z ciała,
- traktować przemoc albo brak szacunku jako coś normalnego.
Strategie te mogły być potrzebne w dzieciństwie. W dorosłym życiu mogą jednak utrudniać rozpoznawanie własnych granic, budowanie równorzędnych relacji oraz odróżnianie rzeczywistego zagrożenia od sytuacji, która jedynie przypomina wcześniejsze doświadczenia.
Trauma z dzieciństwa może ujawniać się po wielu latach. Człowiek nie zawsze ma wyraźne wspomnienia wydarzeń, ale może zauważać powtarzające się reakcje: silny lęk przed krytyką, zamieranie w konflikcie, unikanie bliskości albo przekonanie, że musi zasłużyć na akceptację.
Czy zaniedbanie może być traumatyczne?
Zaniedbanie bywa trudniejsze do rozpoznania niż widoczna przemoc, ponieważ dotyczy przede wszystkim tego, czego zabrakło.
Może obejmować brak:
- ochrony przed zagrożeniem,
- zainteresowania stanem emocjonalnym dziecka,
- pocieszenia i pomocy w trudnych chwilach,
- przewidywalnej opieki,
- poszanowania potrzeb i granic,
- reakcji na chorobę, ból lub krzywdzenie,
- potwierdzenia, że emocje dziecka są ważne.
Osoba, która doświadczała zaniedbania emocjonalnego, może w dorosłości mieć trudność z określeniem, czego potrzebuje. Może także uważać, że proszenie o pomoc jest oznaką słabości, że jej emocje są nadmierne albo że powinna poradzić sobie ze wszystkim samodzielnie.
Brak wspomnień o jednym dramatycznym wydarzeniu nie oznacza, że doświadczenia z dzieciństwa nie miały znaczenia. Długotrwały brak bezpieczeństwa, opieki i emocjonalnej dostępności może wpływać na późniejsze funkcjonowanie równie głęboko jak wydarzenia łatwiejsze do nazwania.
Jak trauma złożona wpływa na relacje?
Relacje mogą stać się obszarem, w którym wcześniejsze doświadczenia szczególnie często powracają. Osoba może bardzo potrzebować bliskości, a jednocześnie obawiać się zależności, utraty kontroli albo ponownego zranienia.
Może to prowadzić do:
- trudności z zaufaniem,
- nadmiernego analizowania zachowania partnera,
- silnych reakcji na brak odpowiedzi lub zmianę tonu głosu,
- unikania rozmów o potrzebach,
- pozostawania w relacji mimo przekraczania granic,
- wycofywania się, gdy więź staje się bliższa,
- brania odpowiedzialności za samopoczucie innych,
- poczucia, że konflikt oznacza koniec relacji,
- trudności z przyjmowaniem troski i wsparcia.
Nie wszystkie reakcje są świadomym wyborem. Układ nerwowy może odpowiadać na bieżącą sytuację tak, jakby dawne zagrożenie ponownie się pojawiło. Krytyczna uwaga może zostać odebrana jako całkowite odrzucenie, a chwilowy dystans bliskiej osoby jako zapowiedź opuszczenia.
Jednocześnie doświadczenie traumy nie usprawiedliwia przemocy ani krzywdzenia innych. Zrozumienie źródeł reakcji może jednak pomóc w przejęciu odpowiedzialności za swoje zachowanie i poszukiwaniu bezpieczniejszych sposobów radzenia sobie z napięciem.
Jak trauma może ujawniać się w ciele?
Reakcja na traumę obejmuje nie tylko myśli i emocje. Organizm przygotowuje się do walki, ucieczki, zamarcia lub podporządkowania. Jeżeli zagrożenie było długotrwałe, stan mobilizacji może utrzymywać się także wtedy, gdy człowiek znajduje się już w bezpiecznym miejscu.
Możliwe są między innymi:
- przewlekłe napięcie mięśni,
- trudności z zasypianiem i wybudzanie się,
- zmęczenie mimo odpoczynku,
- bóle głowy lub brzucha,
- uczucie ucisku w klatce piersiowej,
- kołatanie serca,
- problemy z koncentracją,
- nadwrażliwość na dźwięki, dotyk lub zapachy,
- odcięcie od głodu, zmęczenia i innych sygnałów ciała.
Takie dolegliwości mogą mieć również przyczyny somatyczne. Dlatego nowych, nasilających się lub niepokojących objawów nie należy automatycznie przypisywać traumie. Wskazana może być konsultacja lekarska i odpowiednia diagnostyka.
Czym trauma złożona różni się od PTSD?
PTSD i C-PTSD mają wspólne objawy związane z ponownym przeżywaniem, unikaniem i utrzymującym się poczuciem zagrożenia.
W przypadku C-PTSD dodatkowo występują wyraźne, utrwalone trudności w trzech obszarach:
| Obszar | PTSD | C-PTSD |
| Powracające doświadczenie traumy | Może występować | Może występować |
| Unikanie przypomnień | Może występować | Może występować |
| Poczucie aktualnego zagrożenia | Może występować | Może występować |
| Regulowanie emocji | Trudności są możliwe | Trudności są bardziej rozległe i stanowią ważną część obrazu zaburzenia |
| Obraz siebie | Może ulec pogorszeniu | Często występuje utrwalone poczucie bezwartościowości, wstydu lub porażki |
| Relacje | Mogą być utrudnione | Często występuje trwała trudność w budowaniu i utrzymywaniu bliskich więzi |
Różnica nie zależy wyłącznie od rodzaju wydarzenia. Diagnoza opiera się przede wszystkim na występujących objawach i ich wpływie na życie. C-PTSD jest związane z szerszym zakresem problemów obejmujących emocje, poczucie własnej wartości oraz relacje.
Czy trauma złożona może przypominać inne trudności?
Tak. Niektóre objawy mogą przypominać między innymi:
- depresję,
- zaburzenia lękowe,
- zaburzenia osobowości,
- ADHD,
- zaburzenia dysocjacyjne,
- zaburzenia odżywiania,
- uzależnienia,
- zaburzenia snu,
- trudności wynikające z przewlekłego stresu.
Przykładowo gwałtowne zmiany emocji mogą być interpretowane jako niestabilność osobowości, problemy z koncentracją jako ADHD, a wycofanie i brak energii jako depresja. Możliwe jest również współwystępowanie kilku trudności.
Rozpoznanie wymaga spojrzenia nie tylko na pojedynczy objaw, lecz także na jego początek, czas trwania, sytuacje wyzwalające, sposób funkcjonowania w relacjach i historię doświadczeń.
Jak wygląda rozpoznanie C-PTSD?
Diagnoza nie powinna opierać się wyłącznie na internetowym teście. Specjalista może zapytać o:
- objawy pojawiające się obecnie,
- sytuacje wywołujące silne reakcje,
- sposoby radzenia sobie z napięciem,
- jakość snu i codzienne funkcjonowanie,
- relacje rodzinne, partnerskie i zawodowe,
- wcześniejsze doświadczenia przemocy lub zaniedbania,
- obraz siebie i własnej przyszłości,
- zachowania impulsywne lub autoagresywne,
- wcześniejsze leczenie i inne rozpoznania.
Nie każda osoba jest gotowa podczas pierwszego spotkania szczegółowo opowiadać o traumatycznych wydarzeniach. Ocena może przebiegać stopniowo. Ważne jest stworzenie warunków, w których pacjent ma wpływ na tempo rozmowy i wie, czemu służą zadawane pytania.
Celem konsultacji nie jest jedynie nadanie nazwy trudnościom. Rozpoznanie powinno pomagać w ustaleniu, jakiego rodzaju wsparcie będzie bezpieczne i odpowiednie.
Czy trzeba dokładnie pamiętać traumatyczne wydarzenia?
Niepełne lub fragmentaryczne wspomnienia mogą pojawiać się po doświadczeniach traumatycznych. Nie oznacza to automatycznie wyparcia traumy, ale też nie przekreśla znaczenia objawów, które człowiek odczuwa obecnie.
W terapii nie powinno się wymuszać przypominania sobie wydarzeń ani traktować każdego obrazu, snu czy odczucia jako dosłownego wspomnienia. Próby samodzielnego intensywnego odtwarzania doświadczeń mogą zwiększać napięcie.
Punktem wyjścia może być obecne funkcjonowanie: reakcje ciała, trudności w relacjach, sposób przeżywania emocji i sytuacje, które uruchamiają poczucie zagrożenia.
Na czym może polegać psychoterapia traumy złożonej?
Pomoc powinna być dobrana indywidualnie. Nie istnieje jeden identyczny przebieg terapii odpowiedni dla każdej osoby.
W zależności od potrzeb praca może obejmować:
- budowanie poczucia bezpieczeństwa w relacji terapeutycznej,
- rozpoznawanie sygnałów napięcia i przeciążenia,
- uczenie się regulowania emocji,
- odzyskiwanie kontaktu z ciałem i własnymi potrzebami,
- pracę nad wstydem, poczuciem winy i negatywnym obrazem siebie,
- rozpoznawanie schematów powtarzających się w relacjach,
- rozwijanie umiejętności stawiania granic,
- stopniowe przetwarzanie traumatycznych doświadczeń,
- budowanie życia, które nie jest już podporządkowane unikaniu zagrożenia.
W leczeniu PTSD stosuje się między innymi psychoterapię poznawczo-behawioralną ukierunkowaną na traumę oraz EMDR. Z kolei, w przypadku C-PTSD sposób pracy powinien uwzględniać pełny obraz trudności, gotowość pacjenta, bezpieczeństwo oraz problemy związane z regulacją emocji i relacjami. Nie każda terapia musi przebiegać według identycznego, sztywnego podziału na etapy.
Psychoterapia nie powinna polegać na natychmiastowym i szczegółowym opowiadaniu o wszystkich krzywdzących wydarzeniach. Zbyt szybkie konfrontowanie z trudnymi wspomnieniami może być przeciążające. Tempo oraz stosowane metody powinny wynikać z diagnozy i aktualnych możliwości osoby korzystającej z pomocy.
Jak terapeuci Ośrodka Bednarska mogą wspierać osoby po traumie?
W Ośrodku Pomocy Psychologicznej Bednarska pracują terapeuci mający doświadczenie w pomocy osobom, które przeżyły przemoc, zaniedbanie, odrzucenie, straty oraz inne traumatyczne wydarzenia.
Wsparcie może obejmować między innymi:
- przyjrzenie się aktualnym objawom i ich możliwym źródłom,
- pomoc w odzyskaniu poczucia bezpieczeństwa,
- pracę nad regulowaniem emocji i reakcjami ciała,
- rozpoznawanie wpływu traumy z dzieciństwa na obecne relacje,
- wzmacnianie umiejętności stawiania granic,
- pracę nad poczuciem winy, wstydem i niską samooceną,
- stopniowe odzyskiwanie wpływu na własne decyzje,
- budowanie relacji opartych na większym zaufaniu i wzajemności.
W zespole znajdują się osoby pracujące bezpośrednio z doświadczeniem traumy złożonej, przemocy i zaniedbania. Terapeuci wykorzystują podejście integracyjne, wiedzę z zakresu psychotraumatologii, pracę systemową oraz — zależnie od kwalifikacji specjalisty i potrzeb pacjenta — metodę EMDR.
Pierwszym krokiem może być konsultacja specjalisty, podczas której można opowiedzieć o obecnych trudnościach i wspólnie określić możliwy kierunek pomocy. Dalszą formą wsparcia może być psychoterapia indywidualna, dająca przestrzeń do bezpiecznego przyglądania się wpływowi dawnych doświadczeń na emocje, ciało, obraz siebie i relacje.
Czy z traumy złożonej można się wyleczyć?
Skutki długotrwałej przemocy i zaniedbania mogą być głębokie, ale nie muszą niezmiennie określać całego życia. Odpowiednio dobrana terapia może pomagać w zmniejszaniu objawów, odzyskiwaniu poczucia wpływu oraz budowaniu bezpieczniejszych relacji.
Zdrowienie nie zawsze oznacza całkowite zapomnienie wydarzeń. Może oznaczać, że wspomnienia i reakcje związane z przeszłością przestają przejmować kontrolę nad codziennymi decyzjami.
Zmiana może obejmować:
- szybsze rozpoznawanie własnego napięcia,
- łagodniejsze reagowanie na sytuacje przypominające przeszłość,
- większą zdolność proszenia o pomoc,
- odczuwanie i wyrażanie emocji bez całkowitego zalania nimi,
- tworzenie granic bez nadmiernego poczucia winy,
- bardziej realistyczny i życzliwy obraz siebie,
- większą możliwość przeżywania bliskości bez ciągłego oczekiwania na zagrożenie.
Proces ten może wymagać czasu, zwłaszcza gdy traumatyczne doświadczenia trwały przez wiele lat. Ważna jest regularność, bezpieczna relacja terapeutyczna i dopasowanie sposobu pracy do konkretnej osoby.
Kiedy warto skonsultować się ze specjalistą?
Rozmowę ze specjalistą warto rozważyć, jeżeli:
- przeszłe wydarzenia regularnie powracają we wspomnieniach, snach lub reakcjach ciała,
- stale odczuwasz napięcie albo zagrożenie,
- trudno Ci zaufać nawet bliskim osobom,
- konflikty wywołują nieproporcjonalnie silny lęk, złość lub odcięcie,
- często czujesz wstyd, winę albo przekonanie, że jest z Tobą coś nieodwracalnie nie tak,
- masz trudność z rozpoznawaniem własnych potrzeb i granic,
- unikasz sytuacji, które przypominają o wcześniejszych doświadczeniach,
- odcinasz się od emocji, ciała lub otoczenia,
- objawy wpływają na pracę, związek, rodzinę lub codzienne obowiązki,
- dotychczasowe sposoby radzenia sobie przestały wystarczać.
Nie trzeba mieć pewności, że trudności są skutkiem C-PTSD. Konsultacja może służyć ich uporządkowaniu i sprawdzeniu, jaka forma pomocy będzie najbardziej odpowiednia.
Kiedy potrzebna jest natychmiastowa pomoc?
Traumie mogą towarzyszyć okresy bardzo silnego napięcia, zachowania autoagresywne lub myśli samobójcze. Takich sygnałów nie należy bagatelizować.
W sytuacji bezpośredniego zagrożenia życia lub zdrowia należy zadzwonić pod numer alarmowy 112 albo zgłosić się do najbliższego szpitala lub psychiatrycznej izby przyjęć. Numer 112 służy do zgłaszania sytuacji wymagających pilnej interwencji służb ratunkowych.
Trauma złożona – najczęściej zadawane pytania:
Źródła:
- World Health Organization, Clinical descriptions and diagnostic requirements for ICD-11 mental, behavioural and neurodevelopmental disorders
- World Health Organization, Post-traumatic stress disorder
- National Health Service, PTSD
- NHS Inform, Complex post-traumatic stress disorder (CPTSD)
- National Institute for Health and Care Excellence, Post-traumatic stress disorder: recommendations
- International Society for Traumatic Stress Studies, Complex PTSD: Assessment and Treatment