Choroba afektywna dwubiegunowa może wpływać na związek, ponieważ podczas epizodów zmieniają się nie tylko nastrój, ale również poziom energii, potrzeba snu, sposób komunikowania się, podejmowania decyzji i reagowania na bliską osobę. W okresie manii lub hipomanii partner z ChAD może być bardziej aktywny, impulsywny, drażliwy albo podejmować decyzje, które wcześniej były dla niego nietypowe. Podczas depresji może wycofywać się z relacji, mieć niewiele energii, unikać kontaktu lub przestać odczuwać przyjemność z bliskości. Nie oznacza to jednak, że osoba z chorobą afektywną dwubiegunową nie może tworzyć trwałego i satysfakcjonującego związku. Duże znaczenie mają leczenie, rozpoznawanie pierwszych sygnałów nawrotu, komunikacja, jasne granice oraz to, czy obie osoby w relacji mają przestrzeń na własne potrzeby.
Najważniejsze informacje
- ChAD może wpływać na komunikację, bliskość, życie seksualne, finanse i podział odpowiedzialności w związku.
- Zachowanie podczas epizodu może znacząco różnić się od zwykłego sposobu funkcjonowania danej osoby.
- Nie każda kłótnia, zmiana humoru ani impulsywna decyzja osoby z ChAD wynika z choroby.
- Partner nie powinien przejmować roli terapeuty ani osoby odpowiedzialnej za leczenie.
- Pomocne jest wcześniejsze ustalenie, jakie sygnały mogą wskazywać na rozpoczynający się epizod i co wtedy zrobić.
- Granice pozostają ważne także wtedy, gdy trudne zachowanie pojawia się podczas epizodu.
- Psychoterapia par może pomagać w komunikacji i odbudowywaniu relacji, ale nie zastępuje leczenia ChAD.
- W przypadku manii, nasilonej depresji, objawów psychotycznych lub zagrożenia życia potrzebna może być pilna pomoc medyczna.
Jak ChAD może wpływać na związek?
ChAD może wpływać na relację na wiele sposobów, a rodzaj trudności zależy między innymi od aktualnego epizodu, jego nasilenia i indywidualnego przebiegu choroby. Systematyczny przegląd 27 badań dotyczących funkcjonowania par wskazał między innymi na obciążenie partnerów, większą zmienność relacji, trudności emocjonalne i problemy dotyczące życia seksualnego. Jednocześnie część badanych opisywała także rozwój osobisty i wzmocnienie związku w wyniku wspólnego radzenia sobie z chorobą. Dlatego nie istnieje jeden typowy „związek z osobą z chorobą dwubiegunową”.
U części par największym problemem są okresy depresji. U innych impulsywne decyzje podczas hipomanii lub manii. Jeszcze inne dobrze funkcjonują przez długie okresy remisji, a trudności pojawiają się głównie podczas nawrotów.
Jak mania lub hipomania mogą wpływać na relację?
Mania lub hipomania mogą zmieniać tempo życia pary, sposób podejmowania decyzji oraz intensywność kontaktu z innymi osobami.
W zależności od nasilenia epizodu mogą pojawić się:
- znacznie mniejsza potrzeba snu,
- duża liczba planów,
- zwiększona aktywność,
- przyspieszona mowa,
- większa pewność siebie,
- drażliwość,
- impulsywne decyzje,
- wydawanie dużych kwot,
- podejmowanie ryzyka,
- większa potrzeba kontaktów towarzyskich,
- wzrost zainteresowania seksem,
- trudność z przyjmowaniem uwag.
Dla partnera taka zmiana może być początkowo trudna do interpretacji.
Niektóre zachowania mogą wydawać się atrakcyjne – pojawia się energia, spontaniczność, wiele pomysłów i większa aktywność. Dopiero z czasem widać, że tempo funkcjonowania wyraźnie różni się od zwykłego. W pełnej manii zdolność realistycznej oceny sytuacji może być znacznie ograniczona. Mogą pojawić się również objawy psychotyczne i zachowania prowadzące do poważnych konsekwencji osobistych, finansowych lub zawodowych.
Jak depresja w ChAD wpływa na partnera i bliskość?
Podczas epizodu depresyjnego osoba z ChAD może wycofywać się z kontaktu, mieć mniej energii, tracić zainteresowania i ograniczać aktywność, która wcześniej była częścią wspólnego życia.
Partner może wtedy odczuwać:
- samotność,
- bezradność,
- poczucie odrzucenia,
- przeciążenie obowiązkami,
- niepewność, jak reagować,
- frustrację,
- lęk o stan bliskiej osoby.
Ważne jest rozróżnienie pomiędzy brakiem zainteresowania wynikającym z depresji a świadomym odrzuceniem partnera. Jeżeli osoba podczas depresji ma trudność z rozmową, seksem, wychodzeniem z domu czy uczestniczeniem w codziennych aktywnościach, nie musi to oznaczać utraty uczuć. Jednocześnie potrzeby partnera nie przestają być ważne tylko dlatego, że druga osoba choruje. Długotrwałe przejmowanie wszystkich obowiązków i rezygnowanie z własnego życia może prowadzić do dużego przeciążenia.
Czy osoba z ChAD zachowuje się inaczej tylko podczas epizodu?
Nie wszystkie problemy w relacji wynikają z choroby.
To bardzo ważne, ponieważ diagnoza ChAD może z czasem stać się łatwym wyjaśnieniem każdego konfliktu:
„To przez chorobę”.
„To znowu ChAD”.
„Nie ma sensu rozmawiać, bo to objaw”.
Takie podejście może utrudniać relację.
Osoba z ChAD, podobnie jak każda inna osoba, ma własny temperament, sposób komunikowania się, doświadczenia, potrzeby i trudności niezależne od diagnozy. Może również zachować się niesprawiedliwie, popełnić błąd albo przekroczyć czyjąś granicę bez związku z aktualnym epizodem.
Dlatego warto odróżniać:
objawy choroby
od:
problemów, które dotyczą relacji jako takiej.
Jeśli trudności dotyczą przede wszystkim silnego lęku przed odrzuceniem, bardzo szybkich reakcji emocjonalnych i niestabilnego obrazu partnera, warto pamiętać, że podobne objawy mogą pojawiać się także w innych trudnościach.
Jak ChAD wpływa na komunikację w związku?
Największe trudności pojawiają się zwykle wtedy, gdy partnerzy zaczynają interpretować zachowanie drugiej osoby wyłącznie przez własne emocje.
Osoba z ChAD może podczas epizodu usłyszeć:
„Znowu zaczynasz”.
„Nie można ci ufać”.
„To wszystko przez twoją chorobę”.
Partner może natomiast słyszeć:
„Przesadzasz”.
„Kontrolujesz mnie”.
„Nic mi nie jest”.
„Nikt poza tobą nie widzi problemu”.
W takiej sytuacji rozmowa szybko zmienia się w spór o to, kto ma rację.
Znacznie bardziej pomocne jest odnoszenie się do konkretnych obserwacji.
Zamiast:
„Znowu masz manię”.
można powiedzieć:
„Od czterech nocy śpisz po trzy godziny, bardzo szybko mówisz i wczoraj zdecydowałeś się na duży wydatek. To różni się od tego, jak zwykle funkcjonujesz i martwi mnie”.
Taki komunikat nie stawia diagnozy. Opisuje zmianę, którą można wspólnie zauważyć.
Czy partner może rozpoznać nawrót ChAD wcześniej niż osoba chorująca?
Czasami tak. Bliska osoba może zauważyć zmianę snu, energii, sposobu mówienia albo zachowania, zanim sam zainteresowany uzna ją za problem. Nie oznacza to jednak, że partner powinien stale kontrolować drugą osobę. Znacznie bardziej pomocne jest wcześniejsze ustalenie wspólnego planu.
Można określić:
- jakie objawy wcześniej poprzedzały epizody,
- na jakie zmiany snu zwracać uwagę,
- które zachowania były nietypowe,
- kto może przekazać informację o zauważonej zmianie,
- kiedy warto skontaktować się z lekarzem,
- komu można przekazać informację w sytuacji kryzysowej,
- co zrobić, jeśli osoba chorująca przestaje dostrzegać problem.
Taki plan najlepiej ustalać w okresie stabilnego samopoczucia, a nie dopiero w środku kryzysu.
Czy partner powinien pilnować leczenia osoby z ChAD?
Nie. Partner może wspierać leczenie, ale nie powinien stawać się osobą odpowiedzialną za terapię i przyjmowanie leków przez drugą dorosłą osobę. Granica może być trudna.
Można powiedzieć:
„Martwi mnie, że od kilku dni prawie nie śpisz. Chciałbym, żebyś skontaktował się ze swoim lekarzem”.
To coś innego niż:
„Od dziś ja pilnuję wszystkich twoich leków i decyduję, czy możesz wychodzić”.
Wspieranie nie powinno oznaczać przejmowania całkowitej kontroli. Wyjątkiem są sytuacje nagłego zagrożenia zdrowia lub życia, w których potrzebna jest pilna interwencja.
Jak stawiać granice partnerowi z ChAD?
Diagnoza nie odbiera drugiej osobie odpowiedzialności za sposób, w jaki traktuje partnera. Można jednocześnie rozumieć, że pewne zachowanie wiąże się z epizodem, i nie zgadzać się na jego konsekwencje.
Granice mogą dotyczyć na przykład:
- wyzwisk,
- krzyku,
- przemocy,
- wydawania wspólnych pieniędzy,
- prowadzenia samochodu w stanie znacznego pobudzenia,
- zachowań seksualnych,
- kontaktów z dziećmi podczas ciężkiego epizodu,
- niszczenia wspólnych rzeczy,
- naruszania prywatności.
Można powiedzieć:
„Rozumiem, że jesteś teraz bardzo pobudzony, ale nie zgadzam się na wyzwiska. Jeśli rozmowa będzie wyglądała w ten sposób, przerwę ją”.
Albo:
„Chcę cię wspierać, ale nie mogę przejąć wszystkich obowiązków na czas nieokreślony. Musimy znaleźć dodatkową pomoc”. Więcej o jasnym komunikowaniu granic piszemy w artykule „Asertywność bez agresji – jak mówić jasno i nie ranić?”.
Czy partner osoby z ChAD może czuć złość?
Tak. Złość, zmęczenie, frustracja czy rozczarowanie są możliwe również wtedy, gdy rozumiemy, że druga osoba choruje. Partnerzy osób z ChAD mogą doświadczać dużego obciążenia emocjonalnego i praktycznego, zwłaszcza jeśli epizody są nasilone lub często się powtarzają. Badania jakościowe opisują między innymi poczucie poświęcenia, odpowiedzialności za opiekę i silny wpływ choroby na własne samopoczucie partnerów. Można kochać osobę z ChAD i jednocześnie być zmęczonym konsekwencjami choroby. Można współczuć i stawiać granice. Można pomagać i potrzebować pomocy dla siebie. Te rzeczy nie wykluczają się wzajemnie.
Czy partner z ChAD może podejmować ryzykowne decyzje finansowe?
Tak. Podczas manii lub hipomanii może wzrosnąć impulsywność i skłonność do podejmowania ryzyka.
W praktyce mogą pojawić się:
- nieplanowane zakupy,
- duże inwestycje,
- zaciąganie zobowiązań,
- rozdawanie pieniędzy,
- rozpoczynanie wielu kosztownych projektów.
Jeżeli wcześniej zdarzały się takie sytuacje, warto w okresie stabilnym ustalić sposób zabezpieczenia wspólnych finansów. Nie chodzi o pozbawienie osoby chorej samodzielności. Chodzi o wcześniejsze uzgodnienie rozwiązań na sytuację, w której epizod znacząco zmienia zdolność oceny konsekwencji.
Jak ChAD może wpływać na seks i bliskość?
Wpływ może zmieniać się wraz z fazą choroby. Podczas manii lub hipomanii u części osób może wzrosnąć zainteresowanie seksem i potrzeba intensywnych doświadczeń. Podczas depresji częściej pojawia się spadek libido, wycofanie i brak energii.
Na życie seksualne mogą wpływać również:
- napięcie pomiędzy partnerami,
- zmiana sposobu postrzegania relacji,
- lęk przed nawrotem,
- skutki wcześniejszych zachowań podczas epizodu,
- działania niepożądane stosowanych leków.
Badania nad parami wskazują, że seksualność jest jednym z obszarów relacji, na które ChAD może wywierać wpływ. Problemów w życiu seksualnym nie warto jednak automatycznie przypisywać chorobie. Czasami wymagają osobnej rozmowy o bliskości, potrzebach, zaufaniu i wzajemnych oczekiwaniach.
Co zrobić, jeśli podczas epizodu doszło do zachowań, które zraniły partnera?
Po ustabilizowaniu stanu psychicznego potrzebna może być rozmowa zarówno o chorobie, jak i o konsekwencjach konkretnych zachowań.
Samo zdanie:
„To było przez ChAD”
nie zawsze wystarcza osobie, która doświadczyła utraty pieniędzy, zdrady, agresji słownej albo innego poważnego naruszenia zaufania. Z drugiej strony przypisywanie osobie pełnej kontroli nad każdym zachowaniem podczas ciężkiej manii może pomijać znaczenie samego epizodu. Potrzebne jest miejsce na obie perspektywy.
Można uznać:
„To zachowanie pojawiło się podczas epizodu”.
i jednocześnie:
„To miało realne konsekwencje dla naszej relacji”.
Odbudowanie zaufania może wymagać czasu.
Jak nie zamienić relacji partnerskiej w relację pacjent-opiekun?
Warto świadomie chronić te części związku, które nie dotyczą choroby.
Jeżeli każda rozmowa zaczyna dotyczyć:
- leków,
- snu,
- wizyt,
- nastroju,
- możliwego nawrotu,
- partnerzy mogą z czasem przestać doświadczać siebie jako dwóch osób będących w bliskiej relacji.
Warto pozostawić przestrzeń na:
- wspólne zainteresowania,
- zwykłe rozmowy,
- bliskość,
- seks,
- odpoczynek,
- plany,
- humor,
- życie towarzyskie.
ChAD jest ważną częścią rzeczywistości pary, ale nie powinna automatycznie stawać się treścią całej relacji.
Czy można mieć dobry związek z osobą z chorobą afektywną dwubiegunową?
Tak. Sama diagnoza ChAD nie przesądza o jakości związku.
Duże znaczenie mają między innymi:
- przebieg choroby,
- skuteczność leczenia,
- gotowość do rozpoznawania nawrotów,
- komunikacja,
- odpowiedzialność obu osób za własne zachowanie,
- respektowanie granic,
- wsparcie społeczne,
- umiejętność powrotu do rozmowy po kryzysie.
Badania nad relacjami w ChAD opisują nie tylko obciążenie i niestabilność, ale również doświadczenia pogłębienia więzi i rozwoju relacji. Nie warto więc patrzeć na partnera wyłącznie przez diagnozę.
Jak wspierać partnera z ChAD?
Najbardziej pomocne jest wsparcie, które nie odbiera drugiej osobie autonomii.
Może obejmować:
- zdobycie wiedzy o chorobie,
- rozmowę o wcześniejszych epizodach,
- znajomość sygnałów ostrzegawczych,
- wspieranie regularnego rytmu dnia i snu,
- zachęcanie do kontaktu ze specjalistą, gdy pojawia się wyraźna zmiana,
- spokojne opisywanie zauważonych zachowań,
- respektowanie własnych granic,
- ustalenie planu na czas kryzysu.
Ważne jest również dbanie o siebie. Partner, który przez długi czas funkcjonuje w napięciu i pozostaje odpowiedzialny za większość codziennych spraw, może sam potrzebować wsparcia.
Czego lepiej nie robić?
Nie pomaga przede wszystkim sprowadzanie całej osoby do diagnozy.
Warto unikać:
- używania ChAD jako argumentu podczas każdej kłótni,
- diagnozowania każdego gorszego dnia jako epizodu,
- kontrolowania partnera bez wcześniejszych ustaleń,
- odstawiania lub modyfikowania za niego leków,
- ukrywania poważnych problemów przed specjalistami w sytuacji zagrożenia,
- brania odpowiedzialności za wszystkie konsekwencje jego decyzji,
- rezygnowania ze wszystkich własnych potrzeb.
Szczególnie szkodliwe może być również używanie diagnozy do unieważniania emocji:
„Jesteś zły tylko dlatego, że masz ChAD”.
Osoba może mieć ChAD i jednocześnie mieć uzasadniony powód do złości.
Kiedy warto rozważyć psychoterapię par?
Psychoterapia par może być pomocna wtedy, gdy choroba zaczęła wpływać na komunikację, zaufanie, podział obowiązków lub bliskość.
Może być szczególnie zasadna, gdy:
- po epizodzie trudno wrócić do wcześniejszej relacji,
- partnerzy boją się kolejnego nawrotu,
- pojawiły się konflikty dotyczące leczenia,
- jedna osoba czuje się bardziej opiekunem niż partnerem,
- trudno rozmawiać o zachowaniach, które wydarzyły się podczas epizodu,
- relacja jest pełna kontroli i nieufności,
- trudno stawiać granice bez poczucia winy,
- problemy związane z chorobą zaczynają przesłaniać całą relację.
W naszym Ośrodku prowadzimy psychoterapię par, podczas której pomagamy partnerom lepiej rozumieć swoje emocje i potrzeby, poprawiać komunikację, pracować nad konfliktami i odbudowywać bliskość po trudnych wydarzeniach.
W przypadku ChAD psychoterapia par nie zastępuje leczenia psychiatrycznego. Może natomiast pomóc w pracy nad tym, co dzieje się pomiędzy partnerami w związku z chorobą. W razie potrzeby pomocna może być również psychoterapia indywidualna osoby chorującej albo partnera, który doświadcza przeciążenia, lęku czy trudności z wyznaczaniem własnych granic.
Czy terapia par może zapobiegać nawrotom ChAD?
Nie należy traktować terapii par jako samodzielnej metody zapobiegania nawrotom.
Najlepiej udokumentowane są interwencje psychoedukacyjne i rodzinne stosowane jako uzupełnienie leczenia. W badaniach takie podejście wiązało się między innymi z mniejszą liczbą nawrotów i hospitalizacji. Jednocześnie przegląd badań z lat 2010-2019 wskazał bardzo ograniczoną liczbę badań dotyczących terapii skierowanej konkretnie do par z ChAD.
Dlatego cele warto rozdzielić.
Leczenie ChAD dotyczy przede wszystkim samej choroby. Psychoterapia par może natomiast pomagać w komunikacji, rozumieniu wzajemnych reakcji, wyznaczaniu granic i odbudowywaniu relacji po kryzysach.
Kiedy potrzebna jest pilna pomoc?
Pilna pomoc jest potrzebna wtedy, gdy pojawia się realne zagrożenie zdrowia lub życia.
Dotyczy to szczególnie sytuacji, gdy osoba:
- mówi o samobójstwie albo planuje odebranie sobie życia,
- podejmuje bardzo niebezpieczne działania,
- jest skrajnie pobudzona i nie można nawiązać z nią kontaktu,
- doświadcza urojeń lub omamów,
- zachowuje się agresywnie,
- przestaje być zdolna do bezpiecznego funkcjonowania.
W takiej sytuacji bezpieczeństwo jest ważniejsze niż obawa przed konfliktem z partnerem.
Nie należy pozostawiać osoby wymagającej pilnej pomocy wyłącznie pod opieką partnera. Konieczny może być kontakt z pogotowiem, numerem alarmowym 112 lub najbliższą placówką psychiatryczną.
ChAD w związku – najczęściej zadawane pytania
Źródła:
- Azorin J.M., Lefrere A., Belzeaux R., The Impact of Bipolar Disorder on Couple Functioning: Implications for Care and Treatment. A Systematic Review, Medicina, 2021
- Granek L., Danan D., Bersudsky Y., Osher Y., Living with bipolar disorder: the impact on patients, spouses, and their marital relationship, Bipolar Disorders, 2016
- Grover S., Nehra R., Thakur A., Bipolar affective disorder and its impact on various aspects of marital relationship, Industrial Psychiatry Journal, 2017
- Sheets E.S., Miller I.W., Predictors of relationship functioning for patients with bipolar disorder and their partners, Journal of Family Psychology, 2010
- Wittenborn A.K., Woods S.B., Priest J.B., Morgan P.C., Tseng C.F., Huerta P., Edwards C., Couple and family interventions for depressive and bipolar disorders: Evidence base update (2010-2019), Journal of Marital and Family Therapy, 2022
- Rea M.M., Tompson M.C., Miklowitz D.J., Goldstein M.J., Hwang S., Mintz J., Family-focused treatment versus individual treatment for bipolar disorder: results of a randomized clinical trial, Journal of Consulting and Clinical Psychology, 2003